Ροδόπης διάλεκτοι

Когато Елена пристига в родопското село, в раницата ѝ има диктофон, тетрадка и три еднакви чаши. Тя иска да проучи как местните хора назовават познат предмет, поставен на различно разстояние. Домакинята ѝ Райна веднага намира слабото място на замисъла: «Ти ще гледаш чашите, а аз ще гледам теб. После как ще разбереш за кое съм говорила?». Елена е подготвила въпроси за езика, но първо получава въпрос за собствения си метод. Оставя диктофона на масата и започва отначало. В част от родопските говори членуването различава три реда, свързвани с елементите «с», «т» и «н». Обикновено те се описват чрез близост до говорещия, неутрално посочване и отдалеченост. Но една кратка схема не представя всички местни употреби. Конкретните форми се различават, а отношението между пространство и разговор не се свежда до измерване с линийка. Елена трябва да провери какво означава всяка форма именно тук. Затова не подава на Райна списък с готови отговори и не иска от нея да говори като хората в съседно село. При първия опит чашата стои до прозореца. При втория е до Райна, а при третия — до гостенката. Двете жени си разменят местата. Ако Елена отбележи само разстоянието от микрофона, ще пропусне най-важното: къде е говорещият и накъде насочва вниманието. Ето защо в тетрадката се появяват стрели, а не само думи. Към всеки откъс има описание на разположението, жеста и въпроса, който го е предизвикал. Без тези сведения звукът би оцелял, но отговорът би загубил част от смисъла си. После Райна разказва за стара съседка, която вече не живее в селото. В разказа отново се появява форма, привлякла вниманието на Елена. Тя не бърза да я приравни с близката чаша. Дали става дума за пространствено посочване, за припомнен контекст или за друга местна употреба? Тетрадката приема въпроса, без да го превръща в обобщение. Елена иска още примери и отделя наблюдението от обяснението му. Това е по-бавно от попълването на таблица, но предпазва от красива схема, изградена върху погрешно разбран отговор. Вечерта подготвят книжовни преразкази за изложба в читалището. Книжовният член сам по себе си не възпроизвежда трите реда. Понякога се налага да се добави «този тук» или «онзи там». Друг път подобно допълнение би натрапило пространствен смисъл, който записът не доказва. Райна настоява да чуе и оригинала, и преразказа. «Да не излезе, че си ми преместила масата», казва тя. Шегата за мебелите се оказва точна забележка за превода: с допълнение можем да възстановим разлика, но можем и да измислим такава. На следващата сутрин Елена преименува папката. Вместо «Родопското членуване» написва името на селището и датата. Така заглавието вече отговаря на обема на материала. Тя е научила нещо за една местна система и за двете жени, които я обсъждат, но не е описала всички говори в планината. Трите чаши се връщат в шкафа. Стрелите остават в тетрадката, защото микрофонът не вижда накъде сочи ръката. За да разберем записа, понякога трябва да знаем и какво не е успял да запише. Райна прочита новото заглавие и предлага да прибавят имената на участничките. Не защото двете са представителки на всички жени в района, а защото разговорът е бил съвместна работа. Тя е поправила въпрос, подсказала е кога чашите пречат и е настояла да чуе преразказа. В описанието остава и този принос. Така местният носител не е само източник на форми, а човек, който помага да се определи какво всъщност показват те. Без неговата обратна връзка и най-ясният запис може да бъде разчетен погрешно.

Όταν η Έλενα φτάνει στο χωριό της Ροδόπης, έχει στο σακίδιο της μια συσκευή εγγραφής, ένα σημειωματάριο και τρία ίδια ποτήρια. Θέλει να μελετήσει πώς οι ντόπιοι ονομάζουν ένα οικείο αντικείμενο που βρίσκεται σε διαφορετικές αποστάσεις. Η οικοδέσποινα της Ράινα βρίσκει αμέσως το αδύνατο σημείο του σχεδίου: «⁠Εσύ θα προσέχεις τα γυαλιά και θα σε παρακολουθώ. Πώς θα καταλάβεις μετά για τι μιλούσα;⁠». Η Έλενα έχει ετοιμάσει ερωτήσεις σχετικά με τη γλώσσα, αλλά πρώτα λαμβάνει μια ερώτηση για τη δική της μέθοδο. Αφήνει τη συσκευή εγγραφής στο τραπέζι και ξεκινάει από την αρχή. Σε ορισμένες διαλέκτους της Ροδόπης, το σύστημα άρθρων διακρίνει τρεις σειρές που σχετίζονται με τα στοιχεία «⁠с⁠», «⁠т⁠» και «⁠н⁠». Συνήθως περιγράφονται από την εγγύτητα στο ηχείο, την ουδέτερη κατάδειξη και την απόσταση. Αλλά μια σύντομη περιγραφή δεν αντιπροσωπεύει όλες τις τοπικές χρήσεις. Οι συγκεκριμένες μορφές διαφέρουν και η σχέση μεταξύ χώρου και συνομιλίας δεν συνοψίζεται στη μέτρηση με χάρακα. Η Έλενα πρέπει να ελέγξει τι σημαίνει κάθε φόρμα εδώ. Γι' αυτό δεν δίνει στη Ράινα μια λίστα με έτοιμες απαντήσεις και δεν της ζητά να μιλήσει όπως οι άνθρωποι ενός γειτονικού χωριού. Στην πρώτη προσπάθεια, το τζάμι είναι δίπλα στο παράθυρο. Στη δεύτερη περίπτωση, είναι δίπλα στη Ράινα και στην τρίτη περίπτωση, είναι δίπλα στον καλεσμένο. Οι δύο γυναίκες αλλάζουν θέσεις. Αν η Έλενα σημειώσει μόνο την απόσταση από το μικρόφωνο, θα χάσει το πιο σημαντικό πράγμα: πού είναι ο ομιλητής και πού κατευθύνει την προσοχή. Γι' αυτό στο σημειωματάριο εμφανίζονται βέλη και όχι μόνο λέξεις. Κάθε απόσπασμα συνοδεύεται από μια περιγραφή του σκηνικού, της χειρονομίας και της ερώτησης που το προκάλεσε. Χωρίς αυτές τις πληροφορίες, ο ήχος θα επιβίωνε, αλλά η απάντηση θα έχανε μέρος του νοήματός της. Τότε η Ράινα λέει για έναν παλιό γείτονα που δεν μένει πια στο χωριό. Μια φόρμα που τράβηξε την προσοχή της Έλενας εμφανίζεται ξανά στην αφήγηση. Δεν βιάζεται να το ταιριάξει με το διπλανό ποτήρι. Είναι χωρική υπόδειξη, ανακαλούμενο πλαίσιο ή κάποια άλλη τοπική χρήση; Το σημειωματάριο δέχεται την ερώτηση χωρίς να τη μετατρέπει σε γενίκευση. Η Έλενα ζητά περισσότερα παραδείγματα και διαχωρίζει την παρατήρηση από την εξήγησή της. Αυτό είναι πιο αργό από τη συμπλήρωση ενός πίνακα, αλλά αποτρέπει ένα όμορφο σχήμα που βασίζεται σε μια παρεξηγημένη απάντηση. Το βράδυ ετοιμάζουν αφηγήσεις στα τυπικά βουλγαρικά για μια έκθεση στο κοινοτικό κέντρο. Το τυπικό άρθρο από μόνο του δεν αναπαράγει τις τρεις σειρές. Μερικές φορές είναι απαραίτητο να προσθέσετε «⁠този тук⁠» ή «⁠онзи там⁠». Άλλες φορές μια τέτοια προσθήκη θα επέβαλλε μια χωρική σημασία που δεν αποδεικνύεται από το αρχείο. Η Ράινα επιμένει να ακούει και το πρωτότυπο και την επανάληψη. «⁠Μην αφήσετε να αποδειχθεί ότι έχετε μετακινήσει το τραπέζι μου⁠», λέει. Το αστείο για τα έπιπλα αποδεικνύεται ότι είναι μια ακριβής παρατήρηση σχετικά με τη μετάφραση: μια προσθήκη μπορεί να αποκαταστήσει τη διαφορά, αλλά μπορούμε επίσης να εφεύρουμε μια. Το επόμενο πρωί η Έλενα μετονομάζει το φάκελο. Αντί για «⁠Το σύστημα άρθρων της Ροδόπης⁠» γράφει το όνομα του οικισμού και την ημερομηνία. Έτσι, ο τίτλος αντιστοιχεί ήδη στο εύρος του συλλεγόμενου υλικού. Έχει μάθει κάτι για ένα τοπικό σύστημα και τις δύο γυναίκες που το συζητούν, αλλά δεν έχει περιγράψει όλες τις διαλέκτους στα βουνά. Τα τρία ποτήρια επιστρέφονται στο ντουλάπι. Τα βέλη παραμένουν στο σημειωματάριο επειδή το μικρόφωνο δεν μπορεί να δει πού δείχνει το χέρι. Για να κατανοήσουμε την ηχογράφηση, μερικές φορές πρέπει επίσης να γνωρίζουμε τι απέτυχε να ηχογραφήσει. Η Ράινα διαβάζει τον νέο τίτλο και προτείνει να προσθέσετε τα ονόματα των συμμετεχόντων. Όχι γιατί οι δυο τους είναι εκπρόσωποι όλων των γυναικών της περιοχής, αλλά γιατί η κουβέντα ήταν μια κοινή προσπάθεια. Διόρθωσε μια ερώτηση, πρότεινε πότε τα γυαλιά ήταν εμπόδια και επέμεινε να ακούσει την επανάληψη. Αυτή η συνεισφορά παραμένει επίσης στην περιγραφή. Έτσι, ο μητρικός ομιλητής δεν είναι μόνο μια πηγή μορφών, αλλά ένα άτομο που βοηθά στον προσδιορισμό του τι πραγματικά δείχνουν. Χωρίς την ανάδραση του ομιλητή, ακόμη και η πιο καθαρή εγγραφή μπορεί να διαβαστεί λάθος.