Μετάφραση ιδιωματισμών

На работилница за превод в Пловдив участниците получават кратък оригинален разказ. В него млада фотографка предлага на съседите да съберат снимки от стария двор. Един съсед я предупреждава да подхожда «с едно наум». Той не ѝ забранява нищо и не я обвинява в наивност. По-скоро ѝ напомня, че хората помнят едни и същи събития различно. Преводът трябва да запази това меко предупреждение. Ако го превърне в рязко «Не вярвай на никого», събеседникът ще стане друг човек. Първият участник търси идиома за идиомата. Той отваря няколко речника и записва всички съответствия. Вторият започва с въпроса какво прави репликата в сцената. Третата участничка предлага спокойна перифраза: нека фотографката проверява разказите, без да отхвърля хората. Нито един от трите подхода не е автоматично победител. Речникът дава възможности, но не знае дали героят говори с приятел, с дете или с непознат. Тъкмо този контекст решава кое съответствие е уместно. В следващия абзац възниква по-труден проблем. Съседка казва, че някой «хвърля прах в очите» с прекалено красиви истории. Фотографката поглежда прашните снимки и отговаря, че поне снимките наистина имат нужда от почистване. Буквалният прах продължава преносния образ. Възможно е езикът на превода да има идиома за заблуждаване, в която прах изобщо не участва. Ако преводачът я избере механично, отговорът за снимките ще изгуби опората си. Читателят ще види смяна на темата вместо тиха шега. Ръководителката предлага три пътя. Може да се потърси израз, който пази и заблудата, и праха. Може да се промени образът в двете реплики, ако новият е естествен и не противоречи на сцената. Може и да се запази по-пряка форма, последвана от ненатрапчиво пояснение. За всяко решение има цена. Пояснението забавя шегата; новият образ може да изисква друг предмет; пряката форма може да звучи чуждо. Затова участниците трябва да прочетат не само спорната дума, а цялата сцена. После групата сравнява два английски варианта на «Мери си приказките». Единият звучи като заплаха, другият — като приятелски съвет. В оригинала по-възрастна съседка говори на племенницата си, преди тя да поиска разрешение за изложбата. Не иска да я уплаши, а да ѝ помогне да не обещае нещо неизпълнимо. Участниците избират по-мекия вариант. Те не го обявяват за единствения верен превод на израза. В друга сцена, с друг глас и друго отношение, по-рязкото решение би могло да се окаже точно. Накрая всеки предава превод и кратка бележка за едно свое решение. Бележката назовава ефекта, който е запазен, и онова, което е изгубено. Не е нужно да защитава всяка дума. Важно е да покаже, че изборът е съзнателен. Ръководителката завършва с въпрос: «Ако героят прочете превода, ще познае ли начина, по който се отнася към другите?». Отговорът не отменя речника и не оправдава произвола. Той напомня, че идиомата е част от човешко действие. Преводът трябва да позволи на това действие да се случи и на другия език. При проверката двойките разменят преводите си. Всеки трябва да опише героя само по превода на партньора: предпазлив ли е, доброжелателен ли е, говори ли от позиция на превъзходство. Ако описанията се разминават с оригинала, причината невинаги е в идиомата. Може да е в глагола, обръщението или прекалено рязкото отрицание. Затова прегледът трябва да обхване и съседните думи. Понякога една мека частица възстановява отношението по-добре от цяла страница обяснения за културните различия.

Σε ένα εργαστήριο μετάφρασης στο Πλόβντιφ, οι συμμετέχοντες λαμβάνουν μια σύντομη πρωτότυπη ιστορία. Σε αυτό, ένας νεαρός φωτογράφος προτείνει στους γείτονες να συλλέξουν φωτογραφίες από την παλιά τους αυλή. Ένας γείτονας την προειδοποιεί να προχωρήσει «⁠με επιφυλάξεις⁠». Ούτε της απαγορεύει τίποτα ούτε την κατηγορεί για αφέλεια. Αντίθετα, της υπενθυμίζει ότι οι άνθρωποι θυμούνται διαφορετικά τα ίδια γεγονότα. Η μετάφραση πρέπει να διατηρεί αυτή την ευγενική προειδοποίηση. Αν γίνει ένα ωμό «⁠Μην εμπιστεύεσαι κανέναν⁠», ο γείτονας θα γίνει άλλος άνθρωπος. Ο πρώτος συμμετέχων αναζητά ένα ιδίωμα που να ταιριάζει με το ιδίωμα. Ανοίγει πολλά λεξικά και καταγράφει όλα τα ισοδύναμα. Το δεύτερο ξεκινά ρωτώντας τι κάνει η γραμμή στη σκηνή. Ένας τρίτος συμμετέχων προτείνει μια ήρεμη παράφραση: ο φωτογράφος πρέπει να ελέγξει τους λογαριασμούς χωρίς να απορρίψει τους ανθρώπους. Καμία από τις τρεις προσεγγίσεις δεν κερδίζει αυτόματα. Ένα λεξικό προσφέρει δυνατότητες, αλλά δεν γνωρίζει αν ο χαρακτήρας απευθύνεται σε φίλο, παιδί ή άγνωστο. Αυτό το πλαίσιο καθορίζει ποιο ισοδύναμο ταιριάζει. Η επόμενη παράγραφος παρουσιάζει ένα πιο δύσκολο πρόβλημα. Ένας γείτονας λέει ότι κάποιος «⁠ρίχνει σκόνη στα μάτια των ανθρώπων⁠» με υπερβολικά όμορφες ιστορίες. Ο φωτογράφος κοιτάζει τις σκονισμένες φωτογραφίες και απαντά ότι τουλάχιστον οι φωτογραφίες χρειάζονται πραγματικά καθάρισμα. Η κυριολεκτική σκόνη συνεχίζει την εικονιστική εικόνα. Η γλώσσα-στόχος μπορεί να έχει ένα ιδίωμα για την παραπλάνηση των ανθρώπων που δεν περιέχει καθόλου σκόνη. Αν ο μεταφραστής το επιλέξει μηχανικά, η απάντηση για τις φωτογραφίες θα χάσει τη βάση της. Ο αναγνώστης θα δει μια αλλαγή θέματος αντί για ένα ήσυχο αστείο. Ο υπεύθυνος του εργαστηρίου προτείνει τρεις διαδρομές. Μπορούν να αναζητήσουν μια έκφραση που διατηρεί τόσο την εξαπάτηση όσο και τη σκόνη. Μπορούν να αλλάξουν την εικόνα και στις δύο γραμμές, με την προϋπόθεση ότι η νέα ακούγεται φυσική και ταιριάζει στη σκηνή. Ή μπορούν να διατηρήσουν πιο άμεση διατύπωση ακολουθούμενη από μια διακριτική εξήγηση. Κάθε λύση έχει ένα κόστος. Η εξήγηση επιβραδύνει το αστείο. μια νέα εικόνα μπορεί να απαιτεί διαφορετικό αντικείμενο. η άμεση διατύπωση μπορεί να ακούγεται ξένη. Επομένως, οι συμμετέχοντες πρέπει να διαβάσουν ολόκληρη τη σκηνή, όχι μόνο την αμφισβητούμενη λέξη. Στη συνέχεια, η ομάδα συγκρίνει δύο αγγλικές εκδόσεις του «⁠Πρόσεχε τι λες⁠». Το ένα ακούγεται σαν απειλή, το άλλο σαν φιλική συμβουλή. Στο πρωτότυπο, μια μεγαλύτερη γειτόνισσα μιλά στην ανιψιά της προτού η ανιψιά ζητήσει άδεια για την έκθεση. Θέλει να τη βοηθήσει να μην υποσχεθεί το αδύνατο, αντί να τη φοβίσει. Οι συμμετέχοντες επιλέγουν την πιο ήπια εκδοχή. Δεν το δηλώνουν ως η μόνη σωστή μετάφραση της έκφρασης. Σε μια άλλη σκηνή, με άλλη φωνή και σχέση, η πιο ευκρινής λύση μπορεί να είναι ακριβής. Στο τέλος, κάθε συμμετέχων υποβάλλει μια μετάφραση και μια σύντομη σημείωση για μια απόφαση. Η σημείωση ονομάζει το αποτέλεσμα που διατηρείται και τι έχει χαθεί. Δεν χρειάζεται να υπερασπίζεται κάθε λέξη. Θα πρέπει να δείξει ότι η επιλογή ήταν σκόπιμη. Ο αρχηγός τελειώνει με μια ερώτηση: «⁠Αν ο χαρακτήρας διάβαζε τη μετάφραση, θα αναγνωρίσει πώς σχετίζονται με τους άλλους;⁠» Η απάντηση ούτε αντικαθιστά το λεξικό ούτε δικαιολογεί αυθαίρετες αλλαγές. Μας υπενθυμίζει ότι ένα ιδίωμα είναι μέρος μιας ανθρώπινης δράσης. Η μετάφραση θα πρέπει να επιτρέπει σε αυτήν την ενέργεια να συμβαίνει και στην άλλη γλώσσα. Κατά τον έλεγχο, τα ζευγάρια ανταλλάσσουν τις μεταφράσεις τους. Κάθε άτομο περιγράφει τον χαρακτήρα χρησιμοποιώντας μόνο την εκδοχή του συντρόφου του: είναι προσεκτικοί, ευγενικοί, μιλώντας από θέση ανωτερότητας; Εάν οι περιγραφές αποκλίνουν από την αρχική, το ιδίωμα δεν είναι πάντα η αιτία. Μπορεί να είναι το ρήμα, η μορφή της προσφώνησης ή ένα υπερβολικά σκληρό αρνητικό. Ως εκ τούτου, η ανασκόπηση πρέπει να περιλαμβάνει λέξεις που περιβάλλουν. Μερικές φορές ένα απαλό σωματίδιο αποκαθιστά τη σχέση καλύτερα από μια ολόκληρη σελίδα που εξηγεί τις πολιτισμικές διαφορές.