Durumlardan edatlara ve makaleye

В упражнение за стари текстове една студентка написа, че българският е загубил падежите си през 1945 година. Преподавателят не зачерта изречението веднага. Попита как би могъл един указ да промени речта на хора, които никога не са го чели. После отвори книга от деветнадесети век. Предлозите и членуваните съществителни вече бяха там. Грешката се оказа полезна, защото смесваше две различни истории: развоя на граматиката и уреждането на правописа. Старобългарският разполага с развита падежна система. Окончанията помагат да се разпознаят отношенията между частите на изречението. При прехода към съвременния български голяма част от тези разлики постепенно отпадат. Това не е внезапно забравяне на правила. Различни форми се изравняват, а предлозите поемат важни задачи. Словоредът също участва в изграждането на смисъла, но не е свободен нито в стария, нито в новия език по един и същ начин. Сравнението трябва да се прави в изречение. Изолираната дума не винаги показва каква е връзката ѝ с останалите. В съвременния израз „книгата на брата“ предлогът въвежда отношение на принадлежност. Това не означава, че съществителното е получило нов падеж само защото пред него има „на“. Нито означава, че всеки предлог винаги има едно значение. „Пиша на брата“ изразява друга връзка, макар външно конструкциите да си приличат. Паралелно с тези промени се развива и следпоставеният определителен член. Неговата история е свързана с показателни форми. При описването ѝ е изкушаващо да се разкаже лесна история: падежите изчезнали и на тяхно място дошъл членът. Такава картина обаче прикрива разликата между граматичните задачи. Членът не показва сам по себе си същите отношения, които се изразяват с падежни окончания. Определеността и участието в изречението са свързани, но не са тъждествени понятия. Днешният език пази и следи от по-стари разграничения. Местоименията „аз“ и „мен“ не се разменят произволно. Звателните форми също остават живи, макар употребата им да зависи от думата и ситуацията. Обръщението „брате“ може да се чуе и днес, без говорещият да възстановява старобългарската граматика. Именно такива примери предпазват от крайни заключения. Когато казваме, че падежната система е ограничена, не твърдим, че всички разлики между именни форми са изчезнали без следа. В час възникна и друг въпрос: дали езикът е обеднял, след като има по-малко окончания? Преподавателят върна въпроса към обикновено изречение. Ако две конструкции позволяват да се назове една и съща връзка по различен начин, броят на окончанията не измерва богатството на мисълта. Един език може да разгърне значението чрез предлог, друг чрез окончание. Сравнението описва средства, а не подрежда общностите според тяхната предполагаема способност да мислят. Накрая студентката пренаписа своето изречение. Вече беше отделила правописната реформа от дългия граматичен развой. Тя добави, че една стара страница може да съчетава позната конструкция с непозната буква. Отпадането на тази буква при осъвременяване не бива да се представя като превод на цялата граматика. Поправката стана по-дълга от първоначалното твърдение. Но за пръв път обясняваше какво точно се е променило, какво е останало и защо тези въпроси не получават отговор с една дата. За домашна работа групата получи два съвременни примера и един стар запис. Задачата не беше да отгатне века по буквите, а да назове кои елементи носят граматичната връзка. Всяко заключение трябваше да бъде подкрепено с наблюдение върху самия текст.

Tarihi metinler üzerine yapılan bir alıştırmada bir öğrenci, Bulgarcanın 1945'te davalarını kaybettiğini yazdı. Öğretmen cümlenin üstünü hemen çizmedi. Bir kararnamenin onu hiç okumamış insanların konuşmasını nasıl değiştirebileceğini sordu. Sonra on dokuzuncu yüzyıldan kalma bir kitabı açtı. Belirli artikelleri olan edatlar ve isimler zaten oradaydı. Hata yararlı oldu çünkü iki farklı tarihi karıştırıyordu: dilbilgisi gelişimi ve yazımın düzenlenmesi. Eski Bulgarcanın gelişmiş bir harf-harf sistemi vardır. Sonlar bir cümlenin bölümleri arasındaki ilişkileri tanımlamaya yardımcı olur. Modern Bulgarcaya geçiş sırasında bu ayrımların çoğu yavaş yavaş ortadan kalktı. Bu aniden kuralların unutulması değildi. Edatlar önemli işlevler üstlenirken farklı biçimler birleşti. Kelime sırası aynı zamanda anlamın oluşturulmasına da yardımcı olur, ancak eski ve modern dillerde tam olarak aynı şekilde özgür değildir. Karşılaştırma bir cümle içinde gerçekleşmelidir. Yalıtılmış bir sözcük her zaman diğerleriyle olan ilişkisini ortaya çıkarmaz. Modern “⁠книгата на брата⁠” ifadesinde edat, mülkiyeti ortaya koyar. Bu, “⁠на⁠” ondan önce geldiği için ismin yeni bir hal aldığı anlamına gelmez. Ayrıca her edatın her zaman tek bir anlamı da yoktur. “⁠Пиша на брата⁠”, yapıları benzer görünse de farklı bir ilişkiyi ifade eder. ABu değişikliklerin yanı sıra, ileri sürülen kesin tanım geliştirildi. Tarihi gösterici formlarla bağlantılıdır. Basit bir hikaye anlatmak cazip geliyor: vakalar ortadan kayboldu ve yerini makale aldı. Ancak bu resim gramer işlevleri arasındaki farkı gizliyor. Makale kendi başına vaka sonlarıyla aynı ilişkileri ifade etmiyor. Kesinlik ve bir kelimenin cümledeki rolü birbiriyle ilişkili ancak farklı kavramlardır. Modern dil aynı zamanda eski ayrımların izlerini de korur. “⁠аз⁠” ve “⁠мен⁠” zamirleri istenildiği gibi değiştirilemez. Kullanımı kelimeye ve duruma bağlı olsa da seslenme biçimleri de canlı kalır. “⁠брате⁠” adresi, konuşmacısı Eski Bulgarca dilbilgisini geri yüklemeden bugün hala duyulabilmektedir. Bu tür örnekler kapsamlı çıkarımlara karşı koruma sağlar. Durum sisteminin azaldığını söylemek, isim biçimleri arasındaki tüm ayrımların iz bırakmadan ortadan kalktığı anlamına gelmez. Sınıfta başka bir soru ortaya çıktı: Dil, daha az eke sahip olduğu için mi zayıflamıştı? Öğretmen tartışmayı tekrar sıradan bir cümleye taşıdı. Eğer iki yapı aynı ilişkiyi farklı şekilde ifade ediyorsa, sonların sayısı düşünce zenginliğini ölçmez. Bir dil, anlamı bir edat aracılığıyla, diğeri ise bir ek aracılığıyla ifade edebilir. Karşılaştırma kaynakları açıklar; toplulukları varsayılan düşünme yeteneklerine göre sıralamaz. Son olarak öğrenci cümlesini yeniden yazdı. Artık yazım reformunu dilbilgisinin uzun süreli gelişiminden ayırmıştı. Eski bir sayfanın tanıdık bir yapıyı alışılmadık bir harfle birleştirebileceğini ekledi. Yazımı modernleştirirken o harfi kaldırmak, dilbilgisinin tamamının çevrilmesi olarak sunulmamalıdır. Düzeltmesi orijinal iddiasından daha uzun sürdü. Ancak ilk kez neyin değiştiğini, neyin kaldığını ve neden bir tarihin bu sorulara cevap veremediğini açıkladı. Gruba ev ödevi olarak iki modern örnek ve bir tarihi yazılı form verildi. Görevleri harflerden yüzyılı tahmin etmek değil, hangi öğelerin gramer ilişkisini aktardığını belirlemekti. Her sonucun metnin kendisinin gözlemlenmesiyle desteklenmesi gerekiyordu.