Rodop lehçeleri

Когато Елена пристига в родопското село, в раницата ѝ има диктофон, тетрадка и три еднакви чаши. Тя иска да проучи как местните хора назовават познат предмет, поставен на различно разстояние. Домакинята ѝ Райна веднага намира слабото място на замисъла: «Ти ще гледаш чашите, а аз ще гледам теб. После как ще разбереш за кое съм говорила?». Елена е подготвила въпроси за езика, но първо получава въпрос за собствения си метод. Оставя диктофона на масата и започва отначало. В част от родопските говори членуването различава три реда, свързвани с елементите «с», «т» и «н». Обикновено те се описват чрез близост до говорещия, неутрално посочване и отдалеченост. Но една кратка схема не представя всички местни употреби. Конкретните форми се различават, а отношението между пространство и разговор не се свежда до измерване с линийка. Елена трябва да провери какво означава всяка форма именно тук. Затова не подава на Райна списък с готови отговори и не иска от нея да говори като хората в съседно село. При първия опит чашата стои до прозореца. При втория е до Райна, а при третия — до гостенката. Двете жени си разменят местата. Ако Елена отбележи само разстоянието от микрофона, ще пропусне най-важното: къде е говорещият и накъде насочва вниманието. Ето защо в тетрадката се появяват стрели, а не само думи. Към всеки откъс има описание на разположението, жеста и въпроса, който го е предизвикал. Без тези сведения звукът би оцелял, но отговорът би загубил част от смисъла си. После Райна разказва за стара съседка, която вече не живее в селото. В разказа отново се появява форма, привлякла вниманието на Елена. Тя не бърза да я приравни с близката чаша. Дали става дума за пространствено посочване, за припомнен контекст или за друга местна употреба? Тетрадката приема въпроса, без да го превръща в обобщение. Елена иска още примери и отделя наблюдението от обяснението му. Това е по-бавно от попълването на таблица, но предпазва от красива схема, изградена върху погрешно разбран отговор. Вечерта подготвят книжовни преразкази за изложба в читалището. Книжовният член сам по себе си не възпроизвежда трите реда. Понякога се налага да се добави «този тук» или «онзи там». Друг път подобно допълнение би натрапило пространствен смисъл, който записът не доказва. Райна настоява да чуе и оригинала, и преразказа. «Да не излезе, че си ми преместила масата», казва тя. Шегата за мебелите се оказва точна забележка за превода: с допълнение можем да възстановим разлика, но можем и да измислим такава. На следващата сутрин Елена преименува папката. Вместо «Родопското членуване» написва името на селището и датата. Така заглавието вече отговаря на обема на материала. Тя е научила нещо за една местна система и за двете жени, които я обсъждат, но не е описала всички говори в планината. Трите чаши се връщат в шкафа. Стрелите остават в тетрадката, защото микрофонът не вижда накъде сочи ръката. За да разберем записа, понякога трябва да знаем и какво не е успял да запише. Райна прочита новото заглавие и предлага да прибавят имената на участничките. Не защото двете са представителки на всички жени в района, а защото разговорът е бил съвместна работа. Тя е поправила въпрос, подсказала е кога чашите пречат и е настояла да чуе преразказа. В описанието остава и този принос. Така местният носител не е само източник на форми, а човек, който помага да се определи какво всъщност показват те. Без неговата обратна връзка и най-ясният запис може да бъде разчетен погрешно.

Elena, Rodop köyüne vardığında sırt çantasında bir kayıt cihazı, bir not defteri ve birbirinin aynısı üç gözlük vardır. Yerel halkın farklı mesafelere yerleştirilmiş tanıdık bir nesneyi nasıl adlandırdığını araştırmak istiyor. Hostesi Rayna hemen planın zayıf noktasını buluyor: “⁠Sen gözlüklere bakacaksın, ben de seni izliyor olacağım. Daha sonra neyden bahsettiğimi nasıl anlayacaksın?⁠” Elena dille ilgili sorular hazırlamıştır ama önce kendi yöntemiyle ilgili bir soru alır. Kayıt cihazını masanın üzerine bırakır ve baştan başlar. Bazı Rodop lehçelerinde, artikel sistemi “⁠с⁠”, “⁠т⁠” ve “⁠н⁠” öğeleriyle ilişkili üç diziyi birbirinden ayırır. Genellikle konuşmacıya yakınlık, nötr işaret ve uzaklık ile tanımlanırlar. Ancak kısa bir taslak tüm yerel kullanımları temsil etmiyor. Somut formlar farklılık gösteriyor ve mekân ile konuşma arasındaki ilişki, cetvelle ölçüm yapmaktan ibaret değil. Elena'nın burada her formun ne anlama geldiğini kontrol etmesi gerekiyor. Bu yüzden Rayna'ya hazır cevaplardan oluşan bir liste vermiyor ve komşu köydeki insanlar gibi konuşmasını istemiyor. İlk denemede cam pencerenin yanındadır. İkinci durumda Rayna'nın yanında, üçüncü durumda ise misafirin yanındadır. İki kadın yer değiştirir. Elena yalnızca mikrofona olan mesafeyi not ederse en önemli şeyi kaçıracaktır: konuşmacının nerede olduğu ve dikkati nereye yönlendirdiği. Bu yüzden not defterinde sadece kelimeler değil oklar da görünüyor. Her alıntıya, onu harekete geçiren ortam, jest ve sorunun bir açıklaması eşlik ediyor. Bu bilgi olmasaydı ses varlığını sürdürürdü ama cevap anlamını kısmen kaybederdi. Sonra Rayna, artık köyde yaşamayan eski bir komşusundan bahseder. Anlatıda Elena'nın dikkatini çeken bir form yeniden karşımıza çıkar. Yakındaki camla eşleştirmek için acelesi yok. Uzamsal ipucu mu, hatırlanan bağlam mı, yoksa başka bir yerel kullanım mı? Defter soruyu genelleme yapmadan kabul ediyor. Elena daha fazla örnek istiyor ve gözlemi açıklamasından ayırıyor. Bu, bir tabloyu doldurmaktan daha yavaştır ancak yanlış anlaşılan bir cevap üzerine kurulmuş güzel bir şemayı engeller. Akşam, toplum merkezindeki bir sergi için standart Bulgarca yeniden anlatımlar hazırlarlar. Standart makale tek başına üç seriyi yeniden üretmez. Bazen “⁠този тук⁠” veya “⁠онзи там⁠”'yi eklemek gerekebilir. Diğer zamanlarda böyle bir ekleme, kayıtların kanıtlayamadığı mekansal bir anlam yükleyecektir. Rayna hem orijinali hem de yeniden anlatımı dinlemekte ısrar ediyor. “⁠Masamın yerini değiştirmişsin gibi görünmesin⁠” diyor. Mobilyalarla ilgili şakanın çeviriyle ilgili doğru bir ifade olduğu ortaya çıktı: Bir ekleme, farkı yeniden ortaya çıkarabilir, ancak biz de bir tane icat edebiliriz. Ertesi sabah Elena klasörü yeniden adlandırır. “⁠Rodope makale sistemi⁠” yerine yerleşim yerinin adını ve tarihini yazıyor. Dolayısıyla başlık zaten toplanan materyalin kapsamına karşılık geliyor. Yerel bir sistem ve bunu tartışan iki kadın hakkında bir şeyler öğrenmişti ama dağlardaki tüm lehçeleri tanımlamamıştı. Üç bardak dolaba geri konur. Mikrofon elin nereye baktığını göremediği için oklar not defterinde kalıyor. Kaydı anlamak için bazen neyi kaydedemediğini de bilmemiz gerekir. Rayna yeni başlığı okur ve katılımcıların adlarının eklenmesini önerir. İkisi bölgedeki tüm kadınları temsil ettiği için değil, görüşmenin ortak bir çaba olduğu için. Bir soruyu düzeltti, gözlüklerin ne zaman engel olduğunu önerdi ve yeniden anlatımı dinlemekte ısrar etti. Bu katkı aynı zamanda açıklamada da kalır. Dolayısıyla anadili konuşan kişi yalnızca formların kaynağı değil aynı zamanda bunların gerçekte ne gösterdiğini belirlemeye yardımcı olan kişidir. Konuşmacının geri bildirimi olmadan en net kayıt bile yanlış okunabilir.