Gabrovo mizahı

Когато Елена ме покани на вечер за габровски хумор в кварталното читалище, поканата се състоеше от три думи: «Ела. Ще икономисваме». Попитах какво. Тя отвърна, че отговорът е четвърта дума, а бюджетът за покани вече е изчерпан. Елена е от Габрово и обича да разказва шеги най-вече за себе си. Аз съм от София и още на вратата обясних, че не виждам смисъл да пътувам през половината град заради икономия. «Значи сме започнали успешно — каза тя. — Имаме и първото оплакване». Входът беше два евро. До кутията за билети имаше бележка: «Усмивките не се връщат като ресто». Оказа се, че парите са за хартия и осветление на клуба, а не за някаква тайнствена печалба. Един посетител попита дали може да дойде само за половината програма. Елена му предложи половин стол. Той я погледна, тя го погледна и двамата се засмяха. Столът, разбира се, си остана цял. Точно това разминаване между търговска точност и невъзможно предложение отвори вечерта. Първият участник разказа как написал списък на всички излишни разходи. Купил си специален тефтер, два цветни молива и линия, за да ги подчертае правилно. Накрая му останали пари само за надписа на първата страница: «Не купувай излишни неща». Някой отзад попита дали има продажба на такива тефтери. Разказвачът отвърна, че работи по въпроса, но първо трябва да си купи втори тефтер за приходите. Най-силно се смяха двама души, които току-що бяха снимали списъка му. После дойде моят ред. Признах, че за да спестя пет цента от печат, съм пренареждал поканата ни четирисет минути. Елена не ме попита колко струва времето ми. Тя попита дали поне съм оставил място за датата. Не бях. На екрана се виждаше прекрасно подредено съобщение за събитие, което можеше да се случи кога да е. За първи път през тази вечер не търсех къде е поантата: стоях в нея с телефона в ръка. До мен седеше момиче, което учеше български. То попита дали габровци наистина правят всичко това. Елена отвърна, че ако всяка шега беше факт, градът отдавна щял да има нужда от съвсем друга карта. После обясни спокойно: тук дребната грижа за разходите се увеличава, докато стане невъзможна. Разпознаваме навика и се смеем на размера му. Разказът не е анкета и не ни дава право да отказваме щедрост на непознат човек само заради родния му град. Момичето кимна, а после попита къде е датата върху моята покана. Към края стана ясно, че най-добрите реплики не се прицелват в онзи, който най-трудно би отговорил. Говорещият включва себе си в смешната ситуация и оставя на другите възможност да му възразят. Това не прави всяка шега безобидна: понякога и уж приятелски думи натежават. Затова Елена следеше лицето на събеседника, а не само смеха в залата. Когато един гост замлъкна, тя смени темата. Един възрастен мъж добави, че в неговото семейство пестят най-вече похвалите. После благодари на всички участници поименно. Получи се хубаво противоречие: обявената пестеливост направи щедрия жест още по-видим. Никой не го попита за паспорта му. За тази шега родното място нямаше значение. На излизане попитах дали догодина пак ще икономисваме. «Не знам — каза Елена. — Засега не успяхме да спестим нито един стол». Изпратих ѝ поправената покана с дата, час и адрес. Тя отговори само с усмивка. Този път не настоявах за четвърта дума.

Elena beni mahalle halk merkezinde Gabrovo mizah dolu bir akşama davet ettiğinde, davet üç Bulgarca kelimeden oluşuyordu: “⁠Gel. Tasarruf edeceğiz.⁠” Neyi sordum. Cevabın dördüncü kelime olacağını ve davetiye bütçesinin çoktan tükendiğini söyledi. Elena Gabrovo'dan geliyor ve her şeyden önce kendisi hakkında şakalar yapmayı seviyor. Ben Sofyalıyım ve kapıda, tasarruf etmek için şehrin yarısını geçmenin pek bir anlamı olmadığını söyledim. “⁠O halde iyi bir başlangıç yaptık⁠” dedi. “⁠İlk şikâyetimizi zaten aldık.⁠” Giriş iki avroydu. Bilet kutusunun yanında bir not vardı: “⁠Gülümsemeler para üstü olarak iade edilmez.⁠” Paranın gizemli bir kârdan ziyade kulübün gazete ve aydınlatması için olduğu ortaya çıktı. Bir ziyaretçi programın sadece yarısına katılıp katılamayacağını sordu. Elena ona yarım sandalye teklif etti. O ona baktı, o ona baktı ve ikisi de güldü. Sandalye elbette sağlam kaldı. Ticari kesinlik ile imkansız teklif arasındaki uyumsuzluk akşamın başlangıcı oldu. İlk katılımcı bize tüm gereksiz harcamalarını nasıl listelediğini anlattı. Özel bir defter, iki renkli kalem ve bunların altını düzgün çizmek için bir cetvel aldı. Sonunda sadece ilk sayfadaki başlık için yeterli parası kalmıştı: “⁠Gereksiz şeyleri satın almayın.⁠” Arkadan biri buna benzer defterlerin satılık olup olmadığını sordu. Hikâyeyi anlatan kişi bunun üzerinde çalıştığını ancak önce gelir elde etmek için ikinci bir defter alması gerektiğini söyledi. En çok, listesinin fotoğrafını çeken iki kişi güldü. Sonra sıra bana geldi. Baskı masrafından beş sent tasarruf etmek için, davetiyemizi yeniden düzenlemek için kırk dakika harcadığımı itiraf ettim. Elena zamanımın değerini sormadı. En azından randevu için yer bırakıp bırakmadığımı sordu. Yapmamıştım. Ekranda her an gerçekleşebilecek bir olaya ilişkin güzelce düzenlenmiş bir duyuru vardı. O akşam ilk kez can alıcı noktayı aramama gerek kalmadı: Elimde telefonumla içeride duruyordum. A Bulgarca öğrenen bir kız yanımda oturuyordu. Gabrovo'daki insanların tüm bunları gerçekten yapıp yapmadığını sordu. Elena, eğer her şaka bir gerçek olsaydı kasabanın çoktan farklı bir haritaya ihtiyacı olacağını söyledi. Sonra sakin bir şekilde açıkladı: Burada harcamalarla ilgili küçük bir endişe, imkansız hale gelinceye kadar genişletiliyor. Alışkanlığın farkına varıyoruz ve ölçeğine gülüyoruz. Hikaye bir anket değildir ve bize bir yabancının cömertliğini sadece memleketinden dolayı reddetme hakkını vermez. Kız başını salladı, sonra davetiyemin neresinde tarihin olduğunu sordu. Sonlara doğru en iyi satırların en az cevap verebilecek kişiyi hedef almadığı açıkça ortaya çıktı. Konuşmacı kendisini komik duruma dahil eder ve diğerlerinin aynı fikirde olmamalarını sağlar. Bu, her şakayı zararsız yapmaz: Dostça olduğu söylenen sözler bile bazen ağır gelebilir. Böylece Elena hem diğer kişinin yüzünü izledi hem de odadaki kahkahaları dinledi. Misafirlerden biri sustuğunda konuyu değiştirdi. AYaşlı bir adam, ailesinin çoğunlukla övgüden tasarruf ettiğini ekledi. Daha sonra her katılımcıya isimleriyle teşekkür etti. Hoş bir çelişki yarattı: beyan edilen tutumluluk, cömert jesti daha da görünür hale getirdi. Kimse pasaportunu istemedi. Doğduğu yerin bu şakayla hiçbir ilgisi yoktu. Çıkışta, gelecek yıl yine tasarruf yapıp yapmayacağımızı sordum. “⁠Bilmiyorum⁠” dedi Elena. “⁠Şu ana kadar tek bir sandalye bile kurtarmayı başaramadık.⁠” Ona tarih, saat ve adresin yer aldığı düzeltilmiş davetiyeyi gönderdim. Sadece bir gülümsemeyle cevap verdi. Bu sefer dördüncü kelimede ısrar etmedim.