Deyimlerin çevirisi

На работилница за превод в Пловдив участниците получават кратък оригинален разказ. В него млада фотографка предлага на съседите да съберат снимки от стария двор. Един съсед я предупреждава да подхожда «с едно наум». Той не ѝ забранява нищо и не я обвинява в наивност. По-скоро ѝ напомня, че хората помнят едни и същи събития различно. Преводът трябва да запази това меко предупреждение. Ако го превърне в рязко «Не вярвай на никого», събеседникът ще стане друг човек. Първият участник търси идиома за идиомата. Той отваря няколко речника и записва всички съответствия. Вторият започва с въпроса какво прави репликата в сцената. Третата участничка предлага спокойна перифраза: нека фотографката проверява разказите, без да отхвърля хората. Нито един от трите подхода не е автоматично победител. Речникът дава възможности, но не знае дали героят говори с приятел, с дете или с непознат. Тъкмо този контекст решава кое съответствие е уместно. В следващия абзац възниква по-труден проблем. Съседка казва, че някой «хвърля прах в очите» с прекалено красиви истории. Фотографката поглежда прашните снимки и отговаря, че поне снимките наистина имат нужда от почистване. Буквалният прах продължава преносния образ. Възможно е езикът на превода да има идиома за заблуждаване, в която прах изобщо не участва. Ако преводачът я избере механично, отговорът за снимките ще изгуби опората си. Читателят ще види смяна на темата вместо тиха шега. Ръководителката предлага три пътя. Може да се потърси израз, който пази и заблудата, и праха. Може да се промени образът в двете реплики, ако новият е естествен и не противоречи на сцената. Може и да се запази по-пряка форма, последвана от ненатрапчиво пояснение. За всяко решение има цена. Пояснението забавя шегата; новият образ може да изисква друг предмет; пряката форма може да звучи чуждо. Затова участниците трябва да прочетат не само спорната дума, а цялата сцена. После групата сравнява два английски варианта на «Мери си приказките». Единият звучи като заплаха, другият — като приятелски съвет. В оригинала по-възрастна съседка говори на племенницата си, преди тя да поиска разрешение за изложбата. Не иска да я уплаши, а да ѝ помогне да не обещае нещо неизпълнимо. Участниците избират по-мекия вариант. Те не го обявяват за единствения верен превод на израза. В друга сцена, с друг глас и друго отношение, по-рязкото решение би могло да се окаже точно. Накрая всеки предава превод и кратка бележка за едно свое решение. Бележката назовава ефекта, който е запазен, и онова, което е изгубено. Не е нужно да защитава всяка дума. Важно е да покаже, че изборът е съзнателен. Ръководителката завършва с въпрос: «Ако героят прочете превода, ще познае ли начина, по който се отнася към другите?». Отговорът не отменя речника и не оправдава произвола. Той напомня, че идиомата е част от човешко действие. Преводът трябва да позволи на това действие да се случи и на другия език. При проверката двойките разменят преводите си. Всеки трябва да опише героя само по превода на партньора: предпазлив ли е, доброжелателен ли е, говори ли от позиция на превъзходство. Ако описанията се разминават с оригинала, причината невинаги е в идиомата. Може да е в глагола, обръщението или прекалено рязкото отрицание. Затова прегледът трябва да обхване и съседните думи. Понякога една мека частица възстановява отношението по-добре от цяла страница обяснения за културните различия.

Plovdiv'deki bir çeviri atölyesinde katılımcılara kısa, orijinal bir hikaye veriliyor. İçinde genç bir fotoğrafçı, komşuların eski avlularının fotoğraflarını toplamasını öneriyor. Bir komşu onu “⁠çekincelerle⁠” ilerlemesi konusunda uyarıyor. Ne hiçbir şeyi yasaklıyor, ne de onu saflıkla suçluyor. Aksine, ona insanların aynı olayları farklı hatırladıklarını hatırlatır. Çeviri bu nazik uyarıyı korumalıdır. Açıkça “⁠Kimseye güvenme⁠” olursa, komşu farklı bir kişiye dönüşecektir. İlk katılımcı, deyimle eşleşen bir deyim arar. Pek çok sözlük açıyor ve tüm karşılıklarını kaydediyor. İkincisi ise çizginin sahnede ne yaptığını sorarak başlıyor. Üçüncü bir katılımcı sakin bir açıklama öneriyor: Fotoğrafçı, insanları dışlamadan hesapları kontrol etmelidir. Üç yaklaşımın hiçbiri otomatik olarak kazanmaz. Sözlük olasılıklar sunar ama karakterin bir arkadaşa mı, bir çocuğa mı yoksa bir yabancıya mı hitap ettiğini bilmez. Hangi eşdeğerin uygun olduğunu bu bağlam belirler. Sonraki paragraf daha zor bir problemi temsil ediyor. Bir komşu, aşırı güzel hikayelerle birisinin “⁠insanların gözüne toz attığını⁠” söylüyor. Fotoğrafçı tozlu fotoğraflara bakar ve en azından fotoğrafların gerçekten temizlenmeye ihtiyacı olduğunu söyler. Gerçek toz figüratif imajı sürdürüyor. Hedef dil, insanları yanıltmaya yönelik, hiç toz içermeyen bir deyime sahip olabilir. Çevirmen bunu mekanik olarak seçerse fotoğraflarla ilgili cevap temelini kaybeder. Okuyucu sessiz bir şaka yerine konunun değiştiğini görecektir. Atölye lideri üç yol önermektedir. Hem aldatmayı hem de tozu koruyan bir ifade arayabilirler. Yenisinin doğal görünmesi ve sahneye uyması koşuluyla her iki satırdaki görüntüyü de değiştirebilirler. Veya daha doğrudan ifadeleri ve ardından göze çarpmayan bir açıklamayı koruyabilirler. Her çözümün bir maliyeti vardır. Açıklama şakayı yavaşlatır; yeni bir görüntü farklı bir nesne gerektirebilir; doğrudan ifadeler yabancı gelebilir. Bu nedenle katılımcıların sadece tartışmalı sözcüğü değil tüm sahneyi okuması gerekir. Grup daha sonra “⁠Ne söylediğine dikkat et⁠”in iki İngilizce versiyonunu karşılaştırır. Biri tehdit gibi geliyor, diğeri dostça bir tavsiye gibi. Orijinalde yaşlı bir komşu, yeğeni sergi için izin istemeden önce yeğeniyle konuşuyor. Onu korkutmak yerine, imkansızı vaat etmekten kaçınmasına yardım etmek istiyor. Katılımcılar daha yumuşak versiyonu seçerler. İfadenin tek doğru tercümesi olduğunu beyan etmiyorlar. Başka bir sahnede, başka bir ses ve ilişkiyle daha keskin çözüm doğru olabilir. Sonunda her katılımcı bir karara ilişkin bir çeviri ve kısa bir not sunar. Notta korunan etkinin ve neyin kaybolduğu belirtiliyor. Her kelimeyi savunması gerekmez. Bu seçimin kasıtlı olduğunu göstermelidir. Lider şu soruyla bitiriyor: “⁠Eğer karakter çeviriyi okursa, başkalarıyla nasıl bir ilişki kurduğunu fark eder mi?⁠” Cevap ne sözlüğün yerini alır ne de keyfi değişiklikleri mazur görür. Bize bir deyimin insan eyleminin bir parçası olduğunu hatırlatır. Çeviri, bu eylemin diğer dilde de gerçekleşmesine izin vermelidir. Kontrol sırasında çiftler çevirilerini değiştirirler. Herkes karakterini sadece partnerinin versiyonunu kullanarak tanımlıyor: Dikkatli mi, nazik mi, üstünlük konumundan mı konuşuyorlar? Açıklamalar orijinalinden farklıysa, bunun nedeni her zaman deyim değildir. Fiil, hitap şekli veya aşırı sert bir olumsuzluk olabilir. Bu nedenle incelemenin çevreleyen sözcükleri içermesi gerekir. Bazen nazik bir parçacık, ilişkiyi kültürel farklılıkları açıklayan bir sayfadan daha iyi bir şekilde onarır.